Ræða á fjöllum um bænina

Síðasta ræða mín í Þingeyjarprestakalli varð þessi sem ég flutti í Víðirhólskirkju á Hólsfjöllum. Það var ánæguleg stund og gott að starfa með fólkinu í prestakallinu og veitt mér mikla gleði liðið sumar. Ég hef sagt upp hálfu starfi í prestakallinu, og hætti 1. september, sem ég hafði verið ráðin til af biskupnum en taldi óráðlegt fyrir mig og söfnuðina að ég héldi áfram þar sem engar raunverulegar lausnir höfðu verið fundnar af kirkjuyfirvöldum til að ráða í tvö laus prestsembætti sem þar eiga að vera samkvæmt skipulagi kirkjunnar. Það blasti við mér að eiga að þjóna 200% starfi á hálfum launum og það læt ég ekki bjóða mér né söfnuðunum. Þetta er dæmi um kirkjustjórn vora í þjóðkirkunni á 21. öld sem þjónar ekki söfnuðum landsins. Um það mætti skrifa langt mál. Við getum bara vonað að Guð geri eitthvað í málunum. Biðjum að svo mætti verða eins og ég hvatti til í ræðu minni.

Guðspjall: Matt 6.24-34, Guð og mammón

Enginn getur þjónað tveimur herrum. Annaðhvort hatar hann annan og elskar hinn eða þýðist annan og afrækir hinn. Þér getið ekki þjónað Guði og mammón.

Því segi ég yður: Verið ekki áhyggjufull um líf yðar, hvað þér eigið að eta eða drekka né heldur um líkama yðar, hverju þér eigið að klæðast. Er lífið ekki meira en fæðan og líkaminn meira en klæðin? Lítið til fugla himinsins. Hvorki sá þeir né uppskera né safna í hlöður og faðir yðar himneskur fæðir þá. Eruð þér ekki miklu fremri þeim? Og hvert yðar getur með áhyggjum aukið einni spönn við aldur sinn?

Og hví eruð þér áhyggjufull um klæðnað? Hyggið að liljum vallarins, hversu þær vaxa. Hvorki vinna þær né spinna. En ég segi yður: Jafnvel Salómon í allri sinni dýrð var ekki svo búinn sem ein þeirra. Fyrst Guð skrýðir svo gras vallarins sem í dag stendur en á morgun verður í ofn kastað, skyldi hann þá ekki miklu fremur klæða yður, þér trúlítil!

Segið því ekki áhyggjufull: Hvað eigum vér að eta? Hvað eigum vér að drekka? Hverju eigum vér að klæðast? Allt þetta stunda heiðingjarnir og yðar himneski faðir veit að þér þarfnist alls þessa. En leitið fyrst ríkis hans og réttlætis, þá mun allt þetta veitast yður að auki. Hafið því ekki áhyggjur af morgundeginum. Morgundagurinn mun hafa sínar áhyggjur. Hverjum degi nægir sín þjáning.

Hvað er ég að vilja hingað á fjöll? Jú, ég fékk það hlutverk um tíma að létta undir með prestum hér á svæðinu. Það er hundra ára afmæli Víðirhólskirkju og auðvitað væri viðeigandi að halda hátíðarræðu. Verst að ég er svo lítið fyrir allar þessar kirkjuhátíðir. Ég vil frekar reyna segja eitthvað sem getur hjálpað fólki, draga eitthvað upp úr reynslusjóði mínum og deila með ykkur, það sem hefur reynst mér vel.

Guðspjallið sem ég valdi af þessu tilefni, að við erum hér saman komin á Hólsfjöllum, er úr Fjallræðu Jesú sem er ein þekktasta ræða veraldar. Leo Tolstoy, rússneska skáldið, gerði ræðuna að kjarna í guðfræði sinni, en hann lagði stund á guðfræði í 14 ár ef ég man rétt og snéri frá tómhyggju sinni. Mahatman Gandhi tók hugmyndina um óvirka andstöðu frá þeim Jesú sem hafði all nokkur áhrif, frelsun Indlands. Martin Lúther King vann að frelsisbaráttu svartra í Norður-Ameríku í þeim anda. Og ætli frelsunarguðfræðin í Suður-Ameríku eigi ekki rætur að rekja í þennan jarðveg. Fjallræða Jesú hefur fengið þá dóma að hún hljóti að eiga guðlegan uppruna svo einstök er hún. 

 Mér fannst líka viðeigandi að lesa úr henni frekar en öðrum orðum Jesú hér á fjalli. Náttúrumyndir Jesú áttu vel við ræðu sem var flutt á fjalli við Genesaretvatnið, fuglar himins og liljur vallarins. Ég hef haldið því fram að í Fjallræðunni kennir Jesú okkur að biðja, að tilbiðja Guð einan og treysta á forsjón Guðs. Í ræðunni miðri er bæn Drottins, Faðir vorið, sem bendir ótvírætt í þá veru.

En hvað er þetta að biðja? Stundum finnst manni það vera að tala út í loftið. Er það óskhyggja og flótti frá köldum raunveruleika þegar andar af jökli eða þegar heyrast neyðaróp þegar eldar brenna þannig að fólk missir allt. Þá dugar illa að segja verið ekki áhyggjufull. Eða þegar enginn matur er á borðum eða fátæktin bítur svo að fötin eru slitin og ónýt á börnunum. Eins og ég hef upplifað í heimsókn hér á Íslandi. Hverfur þá Guð út í blámóðuna?

1

Guð lendir svo oft milli tannanna á fólk við slíkar hugleiðingar. Ekki ætla ég mér það að afsaka Guð í ræðu minni né heldur að verja orð Jesú í þessari ágætu ræðu hans. Aftur á móti held ég að við þurfum að opna huga okkar bæði til himins og jarðar, eins og segir í Faðir vorinu, verði þinn vilji svo á jörðu sem á himni. Við týnum voninni fljótt ef við ætlum að byggja hana á því einu sem blasir við. Guð er vissulega leyndardómur þegar við horfum á fugla himins og liljur vallarins, undur sköpunarinnar og fegurð. En Guð er miklu meira en orð manna og skoðanir um Guð og veröldina. Von er ekki að óska þess að allt lagist með blóm í haga. Vonin beinist að Guði. Það var Jesús að kenna. Í þessari ræðu var hann ekki að svara spurningum um náttúruhamfarir né heldur um fátækt. Hann var að kenna okkur að binda okkur ekki við ytri þætti lífsins þannig að þeir nái öllu valdi yfir okkur, þá fyllumst við af áhyggjum. Í annarri ræðu um þjónustu bendir hann okkur á að sinna okkar minnstu bræðrum og systrum eins og þau væri hann. Og í tvöfalda kærleiksboðorðinu er okkur sagt að elska náunga okkar eins og okkur sjálf og ganga lengra en skyldan krefur okkur um í gullnu reglunni: Allt sem þú vilt að aðrir geri þér skalt þú og þeim gera. Hér í guðspjallinu er Jesús að kenna um traust en seinna í guðspjallinu um kærleika. 

Guð okkar er það eða persóna sem við treystum á. Boðskapur spámannanna, Móses, Jeremía og Jesú, var að við eigum að treysta á Guð en ekki það ytra í kringum okkar. Það er ævilöng lexía að forðast það. Ein aðferð til þess er íhugun, núvitund, nefnd í dag. Það að vera til staðar án þess að bindast öllu, sjá fugla himinsins og liljur vallarins, undur lífsins og fegurðina, án þess að þurfa að setja fuglinn í búr eða setja blómið í vasa. Meistari minn í myndlistinni kennir fyrst og fremst það að SJÁ það sem blasir við manni, að vera til staðar í rólegheitum. Það sé forsenda þess að geta tjáð í list dýpri merkingu. Hér ættum við kannski að hafa íhugunar stund, setja fætur á gólfið, sitja upprétt, finna stöðu okkar, anda að okkur og frá okkur. Vera til staðar án þess að binda okkur við nokkuð nema Guð einan. 

Einn helsti talsmaður kyrrðarbænar, Tomas Keating, skrifaði þessa íhugun um vonina:

Von er ekki að vænta þess að hlutirnir batni í framtíðinni. Það er ekki aðalatriði í guðfræði vonarinnar. Guðfræði vonarinnar snýr að Guði einum sem er óendanlega miskunnsamur og óendanlega kraftmikill núna. Hér er leiðbeiningin til að dýpka og efla dyggðina sem fólgin er í guðfræði vonarinnar með takmarkalausu trausti til Guðs. Láttu það gerast sem á sér stað og taktu því sem heldur áfram að gerast. Taktu á móti öllu sem er. Farðu inn í augnablikið sem á sér stað núna með innihaldi þess… Guðlegur kraftur er á fleygi ferð framhjá okkur hverja einustu millisekúndu tímans. Af hverju ekki að teygja sig eftir honum með því að stöðugt að snúa aftur, sleppa og treysta á Guð?

Í þeirri von er frelsi, að geta hvílt í Guði, fela Guði alla hluti. Svo gerist það sem gerist og við tökum við því með Guði. Jesús hafði einhverju sinni orð á því að þeir sem væru hlaðnir erfiði og þunga mættu koma til hans og hann gæti veitt þeim hvíld. Þessi vers úr hluti úr Fjallræðunni sem við erum að hugleiða er einmitt um það að hvíla í Guði, einfaldlega að vera.

2

Stundum er talað um fagnaðarerindi Jesú Krists sem heyrist allt of sjaldan. Það er þetta að vera í Guði, að vona á Guð og treysta á Guð, að hann sé að verki í raunveruleikanum sem blasir við okkur, þó að stundum sé erfitt að átta sig á því eða sjá það. Jesús hefur þá sérstöðu í alheimi að hann birtir okkur Guð eins og hann er með því að gerast manneskja eins og við, svo við gætum þekkt Guð, eins og hann er, frjáls kærleikur, ótakmarkað örlæti, flæðandi um æðar allar, eins og þjóðskáldið skrifaði í einum sálma sinna.

Þá komum við að hinni hlið bænarinnar, að gera. Jesús segir: Leitið ríkis hans og réttlætis og þá mun allt þetta veitast ykkur að auki. Bænin er ekki að forðast það að horfast í augu við raunveruleikann heldur þvert á móti að þora að horfast í augu við hlutina eins og þeir eru. Svo að segja með augum Guðs. Þá förum við að finna til sem er svo sem ekki alltaf gott en holt er það. Bæn er að ákalla Guð í allri neyð og Faðir vorið kennir það, að biðja um brauð handa hungruðum heimi, að fyrirgefa eins og Guð fyrirgefur, að láta ekki undan græðginni heldur að deila með sér, að allir njóti frelsis og mannréttindi, fái notið lífsins sem þau eru sköpuð til. Þannig séð er Faðir vorið ágætasta stefnuskrá. Ég tel að Jesús hafi alveg vitað hvað hann var að gera þegar hann kenndi okkur samferðafólki sínu Faðir vorið. Það er stórhættuleg bæn vegna þess að Guð gæti tekið upp á því að fara að bænheyra okkur. Þá förum við að deila því trausti sem við eigum í Guði og látum kærleika Guðs streyma í gegnum okkur. 

Kristnin á bænir eins og Frans frá Assissi bað: 

Drottinn, lát mig vera verkfæri friðar þíns. 
Hjálpa mér til að leiða inn kærleika þar sem hatur ríkir, 
trú, þar sem efinn ræður
von, þar sem örvæntingin drottnar.

Hjálpa mér að fyrirgefa
þar sem rangsleitni er höfð í frammi:
að skapa eindrægni þar sem sundrung ríkir
að dreifa ljósi þar sem myrkur grúfir
og flytja fögnuð þar sem sorgin býr.

Eða þá þessi eftir Keating:

Hvaðan sprettur kyrrðarbænin? Uppspretta kyrrðarbænarinnar er þríeinn Guð sem er innra með okkur. Hún sprettur upp af lífi Guðs innra með okkur… Með skírninni kemur öll nærvera heilagrar þrenningar sem er handan sköpunar: Faðir og sonur og heilagur andi. Við erum þátttakendur sem manneskjur í lífi Guðs einfaldlega vegna þess að við erum lifandi, og enn frekar fyrir náð… Þessi straumur guðlegrar ástar er sífellt að endurnýjast í lífi þrenningarinnar og er glædd innra með okkur fyrir náð. Það vitum við vegna þess að við þráum Guð. Þráin, þrátt fyrir að mæta andstöðu í erli daglegs lífs, þráin eftir Guði birtist í viðleitni okkar að þroska bænalíf og líferni sem er mótað af bæn. 

Ég elska signinguna. Þessi einfalda athöfn að gera krossmark fyrir sér í nafni Guðs föður og sonar og heilags anda. Með því tengist maður Guði, þannig tengjumst við guðdóminum og Guð tengist okkur vegna þess að við minnum okkur á það sem Guð gerði þegar við setjum hönd á enni og að brjósti. Guð kom í syni sínum til okkar til að vera með okkur og í okkur. Það er að vera í Guði. Svo er það lárétta stefnan eða línan í krossinum sem minnir okkur á kærleikann, tengsl okkar við samferðafólk okkar. Þannig flæðir Guð fyrir anda sinn um allt af miskunn sinni og náð. Það er ekkert merkilegra en svona og það nægir vegna þess að Guð er miskunnsamur og nálægur. Guð er ljós og kærleikur. 

Dýrð sé Guði