Hátíðarræða 17. júní: Guð, land og þjóð

Guðspjall: Matt 7.7-12

Biðjið og yður mun gefast, leitið og þér munuð finna, knýið á og fyrir yður mun upp lokið verða. Því að hver sá öðlast sem biður, sá finnur sem leitar, og fyrir þeim sem á knýr mun upp lokið verða. Eða hver er sá maður meðal yðar sem gefur barni sínu stein er það biður um brauð? Eða höggorm þegar það biður um fisk? Fyrst þér sem eruð vond hafið vit á að gefa börnum yðar góðar gjafir, hve miklu fremur mun þá faðir yðar á himnum gefa þeim góðar gjafir sem biðja hann?

Allt sem þér viljið að aðrir menn geri yður, það skuluð þér og þeim gera. Því að þetta er lögmálið og spámennirnir. 

Ég kann merkilega sögu og óttast að ég sit einn uppi með hana. Þess vegna verð ég að deila henni með ykkur. Hún snertir þjóðsöng okkar Íslendinga. Ég hef gaman af að rannsaka sögu okkar og fann í biskupsskjalasafni bænskrá frá Þingeyingi til þjóðfundar á Þingvöllum 1873. Höfundur hennar var Gunnar Gunnarsson, prófastur í Norður-Þingeyjarsýslu, bróðir Tryggva Gunnarssonar frá Laufási. Báðir miklir framkvæmdamenn og þjóðfrelsishetjur. 

(1) Bænaskráin vísar aftur til Móses sem frelsaði þjóð sína úr þrældómi í Egyptalandi. Frásögn sem hefur verið innblástur fyrir frelsisbaráttu svartra í Ameríku á síðast liðinni öld og til okkar tíma. 

(2) Bænaskrá þessi fór fram á að konungurinn veitti íslensku þjóðinni frelsi með sérstakri stjórnarskrá sem varð svo raunin. Styttan af Kristjáni IX fyrir framan stjórnarráðið minnir á þann atburð. Í dag þurfum við að vaka yfir frelsi, lýðræði og mannréttindum. Sumum finnst það kannski öfugmæli en kristin trú talar fyrir frelsi og mannréttindum. Ég fæ ekki betur séð en að trúin kalli okkur til að halda vöku okkar í þeim efnum.

(3) Þetta sögubrot snertir okkur vegna þess að hún snýst um þjóðsöng okkar og þjóðhátíð. Því bænaskrá þessi fór fram á að haldin yrði þjóðhátíð. Þeir voru “sálufélagar” Matthías Jochumsson og Gunnar Gunnarsson, samferða í námi og anda og frelsisbaráttu. Og Matthías þjóðskáldið átti stóran þátt í þjóðhátíðunum 1874 sem voru haldnar vítt og breytt um landið. 

1.

Ég tel að kirkjan eigi erindi við samtímann. Enda myndi ég ekki standa hér ef svo væri ekki. Við erum kölluð, þú og ég, til að halda vöku okkar. Við erum kirkjan, samfélag, sem á að vera öðru vísi, vegna þess sem við höldum fram og meira en það, eigum að lifa samkvæmt. 

Mér finnst athyglisvert að þarna á 19. öldinni var  frásagan af frelsuninni úr Egyptalandi lifandi eins og meðal svartra í dag og víða í suðurhluta heimsins. Móses bauð ekki í neina skemmtilega óvissuferð heldur var ögrandi áhætta sem þurfti hugrekki til að leggja í.

Sáttmálinn við Móses hljómar svona: 

Þá sagði Drottinn: “Ég hef séð eymd þjóðar minnar í Egyptalandi og heyrt kvein hennar undan þeim sem þrælka hana. Já, ég þekki þjáningu hennar. Ég er kominn niður til að bjarga henni úr greipum Egypta og leiða hana úr þessu landi og upp til lands sem er gott og víðlent, til lands sem flýtur í mjólk og hunangi”.” (2 Mós 3,7-8).

Ég fæ næstum því kjánahroll við að lesa þessi orð úr Biblíunni. Miðað við fréttir síðustu vikna, mánaða og ára skilur maður ekki að sama þjóðin eða leiðtogar gyðinga skulu fara fram eins og raun ber vitni með ofbeldi, kúgun og morðum. Þjóðarmorði! Og aðrir einræðisherrar. Á ég að biðjast afsökunar að tala svona í hátíðarræðu? Nei.

Í frelsisbaráttu svartra í Ameríku urðu sálmar þeirra eins og “Go down Moses… let my people go…” að baráttusöngvum fyrir frelsi og jafnræði svartra og hvítra. Það er tilfinningaþrungin þjóðlagatónlist sem tjáir harm fólks sem verður að fá að heyrast til þess að við vöknum sem sofum í vellystingum meðan bræður og systur þjást. Getur verið að Guð taki alltaf stöðu með þeim jaðarsettu og þjáðu? Og þá gegn þeim sem beita kúgun og ofbeldi? Ég fæ ekki betur séð. Þá þýðir ekkert að ætla sig í sérflokki með sérréttindi og útvalin af Guði. 

Við hjónin vorum að hlusta á þátt Veru Illugadóttur um Leo páfa á leið norður um daginn. Hann er víst frelsunarguðfræðingur og starfaði sem trúboði í Perú. Frelsunarguðfræðingar tók sér stöðu með þeim kúguðu. Það gerði Robert Prevors, eins og hann hét þá, þrátt fyrir að þrír kollegar hans hafi verið drepnir vegna afskipta sinna. Hann þorir að andmæla og taka stöðu með þeim sem verða fyrir ofbeldi.

En skoðun aðeins betur þessi þrennu, Guð, þjóð og land, sem nefnd er í köllunartexta Móses. 

Við getum ályktað sem svo að þjóð okkar beri af. Sú hætti er fyrir hendi að þjóðlegu sálmarnir okkar verði að hættulegri þjóðernishyggju, svo að við útilokum þá sem eru öðru vísi og á endanum, falla okkur ekki í geð. Eins getur landið okkar fagurt og frítt, gefandi og gott, orðið til þess að við fórnum öllu fyrir það. Það getur verið freisting að tilbiðja landið og þjóðina umfram Guð. Tökum Matthías sem dæmi. Hann orti marga þjóðernislega sálma svo að sumum þótti nóg um en hann stígur ekki yfir þessi mörk. Mér fannst athyglisvert að heyra í morgunhugvekju Elínborgar Sturludóttur að sálmurinn Faðir andanna var sunginn að í öllum messum á stríðsárunum vegna þess að hann er bæn um frið, „sverðin brjótandi“. 

Á sýningunni sem ég opna á eftir messu er frysta þemað andlit bæði í sorg og gleði. Í bæn og tilbeiðslu erum við að opna okkur fyrir miskunninni og mildinni frá Guði. Leyfa henni að streyma í gegnum okkur. Þannig lærum við að allt fólk er börn Guðs, sköpun hans, óendanlega dýrmæt, ekki bara í augum Guðs, heldur í raun og veru. Jesú í guðspjalli dagsins dregur upp þá mynd af Guði að hann er góðviljaður og gefur af gæsku sinni. Það er Guð sem gaf okkur bæði þjóð og land. Þannig á kirkjan að vera öðru vísi vegna þess að hún er kölluð til að sína miskunn og mildi. 

Guð heyrir bænir þeirra sem þjást vegna ofbeldis og stríðsátaka. Ég get ekki séð Guð Abrahams, Ísaks og Jakobs, Guð Jesú Krists, standa með þeim sem beita ofbeldi. Guð er gegn öllum ofbeldi í öllum þess myndum.

2.

Jæja, það er kominn tími að slá á léttari og bjartari strengi. Guð hefur auðgað okkur með landinu og fagurri náttúru. Það er annað þema í  myndlistarsýningunni. Mér finnst það eitthvað það mest gefandi að setja út í náttúrunni og teikna og mála. Það er eins og að samlagast náttúrunni, verða eitt með öllu. Það verða til djúp tengsl milli mín og þess sem ég er að horfa á og túlka. 

Við hjónin áttum dásamlega stund við Tungulendingu rétt utan við Húsavík síðastliðið haust. Það var svona stund og auðvitað greip ég í teikniblokkina og myndvélina meðan sólin var að setjast. Og ástin streymdi milli okkar og útsýnisins. LÍFIÐ með höfuðstöfum snýst um tengsl. Tengsl við Guð skapara Kinnafjalla, skógarlunda og lyngmóa, sem blasa við, hafsins og öldugangsins. Það er nautn að upplifa samræmi og samhljóm, lögmál náttúrunnar. Þessi tilfinning eða reynsla er mystísk trúarreynsla og ég vil segja raunveruleg tengsl við Guð.

En þá gildir það sama að landið verði ekki Guð okkar heldur „Guð vors land og land vors Guð“. Við sjáum landið sem gjöf Guðs. Viðmiðið þarf að vera að við þökkum Guði. Við erum hluti náttúrunnar en ekki drottnarar yfir henni. Það er önnur afstaða en drottnun, afstaða tilbeiðslu og bænar. Velferð okkar er komin undir eðlilegum tengslum við landið okkar.

Það á þá líka við samskipti okkar við okkar nánustu, samfélag og þjóð. Þau tengsl eru persónuleg og tengjast bæninni. Þá komum við að hinni hliðinni á sambandi okkar við Guð, persónulegri bæn, etv. það persónulegasta sem við reynum. Einhver hryllilegasta setning sem orðið hefur á vegi mínum við allan minn lestur var að það fyrsta sem fólk hugsar um þegar það mætir annarri manneskju er hvernig það nái valdi yfir viðkomandi. Svo að valdagræðgin er líka á persónulega sviði. Hvernig getum við látið af þeirri vitleysu? Það er óttinn sem liggur þar að baki. En kærleikurinn rekur út óttann. Og kærleikurinn er næring frelsisins. Þorum við að vera opin og berskjölduð gagnvart öðrum? Erum við svo örugg í eigin skinni? Guð gefi okkur það.

Ég var að lesa bók Don Miguel Ruiz um Lífsreglurnar fjórar sem byggir á fornri visku Indíána frá Mexíkó. Ég veit að við getum lært margt af visku trúarbragðanna og ólíkra menningarheima eins og ég gerði í Afríku í janúar í fyrra (2025). Lífsreglurnar eru einfaldar og þessar: 

1. Vertu flekklaus í orði – vandaðu orð þín því að þau geta bæði lagt á meðbræður þínar og systur ill álög eða  fyrirgefið og frelsað. 

2. Ekki taka neitt persónulega – við erum ekki svo mikilvæg að allt snúist um okkur og það sem aðrir segja um okkur er út frá þeirra forsendum og því órökrétt að láta það skilgreina sig. 

3. Ekki draga rangar ályktanir – við erum stöðugt að gera sjálfum okkur og öðrum upp ímyndanir, hugsanir og vilja sem standast oftast ekki ef við ræðum saman. 

4. Gera sitt besta – meira getur maður ekki en að vanda orð sín, samskipti við aðra og virða skoðanir annarra. Þetta eru gæfulegar lífsreglur. Þetta er ágæt leiðbeining til að stefna að bata frekar en að halda áfram með því að reyna stöðugt að vinna og hafa betur.

Þessar reglur er ein leið til að stuðla að eigin mildi við sjálfan sig og aðra. Guð er uppspretta miskunnar og mildi og Guði tengjumst við með bæn og íhugun. Enn er ég ekki komin að sögunni um þjóðsönginn en þessar hugleiðingar hljóma með honum. 

3.

Það er til kröftug frásaga af því hvernig þjóðsöngur okkar varð til. Skáldið og sagnfræðingurinn Þórunn Valdimarsdóttir lýsir þessu í ævisögu Matthíasar Upp á Sigurhæðum. Það sem ég veit og fáir vita er að sálufélagi Matthíasar Gunnar Gunnarsson prófastur á Svalbarði í Þistilfirði átti nokkurn þátt í þjóðsöngnum. Í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga markaði þjóðfundurinn á Alþingi við Öxarárfoss 1873 ákveðin tímamót. Það var einn rótækasti fundur þjóðarinnar næst fundinum 1851. Þá streymdu að bænaskrár um stjórnarbót og stjórnarskrá. Sumar þeirra höfðu þeir bræður Tryggvi, Gunnar og Eggert frá Laufási unnið að. Eins og þeir lýstu sjálfum sér “riðu þeir um héröð sem hetjurnar forðum” til að berjast fyrir frelsi þjóðarinnar. Gunnar skrifaði eina þeirra og þar slær hann á Exodus þema, brottförina frá Egyptalandi og biður konung um stjórnarskrá og þjáning þjóðarinnar sé slík að ella megi hann búast við að eiga þjóðlaust land, því svo sé komið að Íslendingar fari þá vestur um haf. Einnig vill hann að stofnað sé kristniboðsfélag svo Íslendingar sé þjóð meðal kristinna þjóða að taka þátt í því mikla verki sem þá var á döfinni. Í þriðja lagi lagði hann til að haldinn yrði þjóðhátíð af því merka tilefni að þúsund ár væri frá Íslands byggð. 

Matthías sat í nefndinni sem fjallaði um þessa bænaskrá meðan nefndin um stjórnarbót var komin í uppreisnarham 1873. Það varð úr að senda biskupi bréf þar sem farið var fram á að halda þjóðhátíð. Biskup sem var einn af æðstu embættismönnum á Íslandi í þá daga, sem var þá eiginlega amt í danska ríkinu, fór þess á leit við stjórnvöld að haldinn yrði hátíð 1874. 

Þórunn lýsir svo flengreið Matthíasar suður eftir að hafa fengið lán hjá bróður sínum til utanfarar. Honum lá eitthvað á? Ætlaði hann á konungsfund eins og rætt hafði verið um á þjóðfundinum eða hvað var það sem brann honum á hjarta, persónulegur vandi. Gunnar hafði skrifað grein um nauðsyn þess að halda þjóðhátíð: Íslands Þúsund ára. Og ort ljóð til að leggja áherslu á mikilvægi þess eins og menn gerðu í þá daga. Stuttu seinn veiktist Gunnar alvarlega sem leiddi hann til dauða á Ljósavatni þar sem hann hafði verið við prestsþjónustu. Á leið sinn í skip sér Matthías blaðið Ísafold þar sem er tilkynning að þjóðhátíð skyldi halda 2. ágúst 1874 og biskup hefði valið Ritningartexta Davíðssálmur 90. Þar eru þessi orð: “Því þúsund ár eru í þínum augum sem dagurinn í gær, þegar hann er liðinn, já, eins og næturvaka” (v. 4). Hann heimsækir vin sinn Eirík Magnússon í Cambrigde á leið sinni til fundar við Sveinbjörn Sveinbjörnsson tónskáld. Hann er fyrir utan Kings Chapel þegar hann fær fréttir af því að Gunnar sálufélagi hans frá menntaskólaárum og samherji í frelsisbaráttunni sé dáinn. Í þessu hugarástandi þjóðskáldsins og spunaþráðum sögunnar verður þjóðsöngurinn til: “Ó, Guð vors lands, og land vors Guðs, … eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár sem tilbiður Guð sinn og deyr”. Þeir sálufélagar voru baráttumenn frelsis og velferðar. Það var hinn kristni arfur sem knúði þá áfram eins og við heyrum í sálmum sem við syngjum hér í dag. 

Frelsi kristins manns er fólgið í því að treysta á Guð einan, ábyrgð okkar er að fara vel með og gæta að náttúrunni, landinu sem okkur er gefið. Fólkið okkar og allt fólk eru Guðs börn, svo við erum kölluð til að vera inngildandi, umhyggjusöm og næm fyrir þjáningum annarra eins og Guð er. Gullna reglan sem guðspjallið endar á gerir meira kröfu en það að gera skyldu sína. Hún leggur meira til að gera eins vel og við getum: Það sem þú vilt að aðrir gerir þér, það skalt þú og þeim gera. Gullna reglan er ekki: Það sem þú vilt að aðrir geri þér ekki það skalt þú láta ógert. Guð í örlæti sínu hefur gefið okkur þjóð og land. Við skulum tilbiðja Guð einan og þakka Drottni allar góðar gjafir. Áræða að verum örlát og deila með okkur því sem okkur er gefið af miskunn og mildi.

Dýrð sé Guði.